XOẮN TINH HOÀN – MỘT CẤP CỨU KHẨN CẤP


 

Trong khoảng 2 tháng vừa qua (3,4/2016),  khoa Ngoại Tiết Niệu- Bệnh viện Đà Nẵng đã tiếp nhận và điều trị cho 5 bệnh nhân bị xoắn tinh hoàn, nhưng đáng tiếc chỉ có 2 bệnh nhân đến sớm ( trước 6 giờ ) và phẫu thuật cấp cứu kịp thời nên bảo tồn được tinh hoàn cho bệnh nhân, 3 bệnh nhân còn lại đến quá muộn (sau 2 ngày, thậm chí sau 8 ngày) nên không thể nào bảo tồn tinh hoàn được, đành phải cắt bỏ. Chính vì vậy chúng tôi muốn chia sẽ một số kiến thức với đồng nghiệp và bạn đọc về bệnh xoắn tinh hoàn để bệnh nhân đến viện sớm, người thầy thuốc phải có ý thức và kiến thức để chẩn đoán sớm, xử trí đúng và kịp thời để tránh hậu quả đáng tiếc là phải cắt bỏ tinh hoàn.

          Xoắn tinh hoàn là hiện tượng thừng tinh bị xoắn quanh trục của nó làm tắc nghẽn mạch máu nuôi tinh hoàn, dẫn đến phù nề, sung huyết và hoại tử tinh hoàn. Xoắn tinh hoàn (testicular torsion) là danh từ chỉ bệnh lý, trong khi đó xoắn thừng tinh (spermatic cord torsion) là danh từ chỉ đặc điểm giải phẫu bệnh. Xoắn tinh hoàn là một cấp cứu niệu khoa khẩn cấp thường gặp ở người trẻ, chiếm tỉ lệ khoảng 1/4000 nam giới dưới 25 tuổi và là một trong những nguyên nhân thường gặp trong các nguyên nhân gây mất tinh hoàn ở nam giới. Xoắn tinh hoàn là một trường hợp cấp cứu về mạch máu, nếu không được điều trị cấp cứu (trong vòng 4 đến 6 giờ từ khi bắt đầu đau) tinh hoàn sẽ bị nhồi máu hoàn toàn và hậu quả là teo tinh hoàn về sau.

          Xoắn tinh hoàn được chia thành 2 nhóm chính:

-       Xoắn ngoài tinh mạc: dạng này thường gặp ở trẻ sơ sinh. Nguyên nhân do dây chằng bìu (gubernaculums testis) cố định không hoàn toàn vào vách bìu, làm tinh hoàn xoay tự do ở trong bìu.

-       Xoắn trong tinh mạc: dạng này thường gặp ở thanh thiếu niên (10 – 20 tuổi). Do tinh mạc bám cao vào thừng tinh gây nên tình trạng quả lắc chuông, cho phép tinh hoàn xoay quanh thừng tinh. Do tình trạng này gặp ở cả hai bên bìu nên nguy cơ tinh hoàn bên kia sẽ bị xoắn theo là rất cao. Sự co thắt của cơ nâng bìu là nguyên nhân làm cho tinh hoàn phải xoắn theo chiều kim đồng hồ và tinh hoàn trái xoắn ngược chiều kim đồng hồ (nhìn từ chân giường lên).

1.     Chẩn đoán

50% các trường hợp xoắn tinh hoàn xảy ra trong lúc ngủ. Đau bìu và sưng bìu xảy ra trong tất cả các trường hợp.

1.1.         Tuổi bệnh nhân

Xoắn tinh hoàn có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và ở người lớn tuổi rất hiếm xảy ra. Ilbey (2008) báo cáo một trường hợp xoắn tinh hoàn xảy ra ở bệnh nhân 57 tuổi. Tuổi trung bình của bệnh nhân là 22,3 ± 10 tuổi (13 – 42 tuổi), trong đó 50% ở độ tuổi 16 – 21.

1.2.         Đau bìu

Chẩn đoán được nghĩ đến khi một thanh thiếu niên xuất hiện đột ngột cơn đau dữ dội ở tinh hoàn; kèm theo đau bìu là bìu sưng, đỏ vùng da bìu tương ứng, đau bùng bụng dưới và ói mửa. Tuy nhiên, xoắn tinh hoàn ở lứa tuổi thanh niên có thể chỉ gây đau không nhiều. Bệnh nhân thường đến bệnh viện quá trễ. Thời gian từ khi bắt đầu đau đến khi bệnh nhân tới bệnh viện thường vào khoảng 141 ± 22 giờ.

1.3.         Khám thực thể

Khám thấy tinh hoàn sưng, sờ đau, xoay ngang và nắm rút lên cao so với bên đối diện do thừng tinh xoắn bị rút ngắn lại. Đau có thể tăng lên khi nâng nhẹ tinh hoàn lên. Khám cũng có thể sờ thấy nút xoắn thừng tinh. Khi bệnh nhân đến sớm thì có thể sờ thấy mào tinh ở vị trí bất thường (ở mặt trước tinh hoàn). Tuy nhiên, sau vài giờ cả khối tinh hoàn – mào tinh – thừng tinh sẽ sưng lên và không còn sờ được nút xoắn hay mào tinh nữa.

Khi xoắn đã kéo dài nhiều giờ, bệnh nhân có thể có sốt và tăng bạch cầu.

1.4.         Siêu âm bìu

Theo Abul (2005), độ đặc hiệu của siêu âm Doppler trong xoắn tinh hoàn là 72,7%. Trong xoắn tinh hoàn, siêu âm Doppler bìu cho thấy có giảm hoặc không có dòng máu tới tinh hoàn. Theo Ingram (1994), có 40% trẻ nhỏ siêu âm không phát hiện được dòng máu trong tinh hoàn mặc dù tinh hoàn này bình thường, do vậy mà Ingram cho rằng không nên sử dụng siêu âm Doppler bìu như phương tiện chẩn đoán xác định xoắn tinh hoàn, mà nên phẫu thuật thám sát bìu khi nghi ngờ có xoắn tinh hoàn.

1.5.         Chẩn đoán phân biệt

-       Viêm tinh hoàn – mào tinh cấp: đây là chẩn đoán phân biệt quan trọng nhất. Trong giai đoạn sớm, siêu âm bìu có thể có ích nhưng làm chậm trễ việc phẫu thuật tháo xoắn. Ở giai đoạn trễ thì siêu âm không phân biệt được giữa tinh hoàn hoại tử do vi trùng hay do xoắn. Do vậy, kinh nghiệm lâm sàng là quan trọng nhất, siêu âm bìu là không cần thiết.

 

Xoắn tinh hoàn

Viêm tinh hoàn

Khởi bệnh

Đột ngột

Vài giờ đến vài ngày

Tinh hoàn bệnh lý

Cao hơn bên kia

Không đổi tư thế

Mào tinh

Không sờ thấy

Sờ được, nhạy cảm

Mủ niệu đạo

Không có

Có thể có

Đáp ứng nâng bìu

Đau tăng/ không đổi

Đau giảm

Sốt

Thường không có

Có thể có

-       Xoắn mấu phụ tinh hoàn: là một bệnh rất hiếm gặp. Mấu phụ này là di tích của ống Mueller, mà khi bị xoắn cũng có bệnh cảnh tương tự. Tuy nhiên, điểm đau trong xoắn mấu phụ khu trú rõ và bệnh này có một dấu hiệu đặc trưng là dấu hiệu đốm xanh ở da bìu (blue dot sign). Dấu hiệu này chỉ thấy ở trẻ nhỏ do da bìu mỏng. Siêu âm Doppler bìu trong trường hợp này sẽ giúp ích rất nhiều và phẫu thuật không cần thiết đặt ra nếu có chẩn đoán xác định. Mấu phụ sẽ bị hoại tử và tự teo.

-       Thoát vị bẹn nghẹt

2.     Điều trị

Tháo xoắn bằng tay khi bệnh nhân đến sớm có lẽ chỉ có giá trị lí thuyết hơn thực hành. Do vậy, khi nghi ngờ có xoắn tinh hoàn thì phải nên phẫu thuật thám sát để cứu tinh hoàn càng sớm càng tốt mà không cần chờ làm xét nghiệm để chẩn đoán xác định xoắn tinh hoàn. Do bệnh nhân thường đến bệnh viện trễ sau 6 giờ nên khả năng bảo tồn được tinh hoàn thường thấp.

Do tinh hoàn bên kia cũng thường bị những dị tật tương tự nên cũng cần được phẫu thuật cố định cùng lúc nhằm phòng ngừa xoắn.

Nếu bệnh nhân đến trễ sau 24 giờ, phẫu thuật được chỉ định nhưng chưa chắc giữ được tinh hoàn. Tuy vậy, dù bệnh nhân đến trễ như thế nào thì luôn luôn mổ khẩn cấp và cố gắng bảo tồn tinh hoàn bằng nhiều biện pháp như ủ ấm tinh hoàn, nhỏ thuốc tê Novocain lên thừng tinh, rạch mở bao trắng tinh hoàn… Phẫu thuật cắt bỏ chỉ đặt ra khi tinh hoàn hoại tử rõ. Nếu cắt bỏ tinh hoàn, nên đặt tại chỗ một tinh hoàn giả thay thế ( nếu có tại cơ sở y tế ).

Những điểm cần lưu ý:

-       Xoắn tinh hoàn là một cấp cứu cần được xử trí sớm để bảo tồn tinh hoàn. Trước một bệnh nhân đau bìu, cần loại trừ xoắn tinh hoàn trước khi nghĩ đến viêm tinh hoàn. Nếu có nghi ngờ xoắn tinh hoàn cần cho bệnh nhân nhập viện và phẫu thuật thám sát.

-       Hai nhầm lẫn hay gặp nhất trong xoắn tinh hoàn là chẩn đoán nhầm với viêm tinh hoàn và quá tin vào siêu âm bìu, dẫn đến bệnh nhân thường nhập viện quá trễ, làm giảm khả năng bảo tồn tinh hoàn.

-       Siêu âm bìu và tháo xoắn bằng tay là hai điều cần tránh khi xử trí xoắn tinh hoàn vì hiệu quả không cao và làm chậm trễ việc phẫu thuật.

-       Cần cố định tinh hoàn bị xoắn khi tháo xoắn và cố định cả tinh hoàn bên kia.

  BsCKII. Cao Văn Trí, ThS. Trương Quang Bình ( Ngoại Tiết Niệu – BV Đà Nẵng)

 

Các bản tin khác :